Zeven gestalttherapeuten vormen samen een studie/intervisiegroep om elkaar te stimuleren en inspireren bij het pionierswerk om gestalt te verbinden met de opvoedings- en onderwijspraktijk. Ze studeren samen en werken aan problemen die ze tegenkomen.
Hun doel? Iedere school een (gestalt-) therapeut.
"Juf, juf, mag ik met je mee vandaag?" Bijna alle kinderen willen graag mee met de 'speeljuf'. Helaas hebben we maar plaats voor enkele kinderen. Vandaag mag Suma mee. Voor het eerst. Ze voelt zich ongelukkig en wil bij mij werken. In het spellokaal vraag ik haar wat ze graag wil gaan doen. Ze wil kleuren. Terwijl we samen kleuren vertelt ze haar verhaal.
Ieder mens heeft behoeften en wil deze bevredigen. Dit kunnen lichamelijke behoeften zijn, zoals behoefte aan eten of psychische- sociale behoeften, zoals veiligheid en geborgenheid. Deze behoeften kunnen alleen bevredigd worden wanneer je contact maakt met je omgeving. Zo zal een baby gaan huilen, haar lichaam is één en al uitdrukking van 'help mij!'. Als moeder vang je deze vraag om hulp niet alleen met je oren op, om er vervolgens intellectueel mee om te gaan, maar met je hele lichaam. Je reageert als geheel. Wanneer moeder niet reageert op baby's gehuil zal het kind leren (onbewust de conclusie trekken) dat ze op deze manier haar behoeften niet bevredigd krijgt. Zij gaat op zoek naar andere manieren om haar behoeften bevredigd te krijgen; dit is een normaal creatief proces. Wanneer het kind zich inhoudt en gaat wachten op haar moeder, ontwikkelt ze gewoontes die haar echte behoeften bedekken. Ook in andere situaties zal ze zich inhouden i.p.v. haar behoeften kenbaar te maken. Ieder mens heeft zo een scala aan gewoontes ontwikkeld die hij blijft herhalen, ook in situaties waarin dat niet meer nodig is. De gewoonte is dan niet effectief meer en je kunt er in vastlopen. Wanneer je dat wilt veranderen is het van belang om je van je gewoontes bewust te worden en ze te ervaren en accepteren.
De baby uit ons voorbeeld zou, éénmaal volwassen geworden, kunnen besluiten om in therapie te gaan omdat ze er last van heeft dat ze zich steeds zo geremd voelt en zo moeilijk duidelijk kan maken wat ze wil. In gestalttherapie gaat het er om dat deze vrouw zich bewust wordt hóe ze zichzelf inhoudt. De verandering wordt gevonden door volledig en bewust haar geremdheid te ervaren, zonder dat te veroordelen. Door volledig dat te zijn wat je bent, vind je grond in jezelf. De integratie (heelwording) vindt dan vanzelf plaats en daarmee de verandering. Hoe vroeger je in je leven ondersteund wordt in het oplossen van deze groeibelemmerende gewoontes, des te vrijer kan je ontwikkeling plaatsvinden.
De school als laboratorium
Op dit moment is de school er om te leren en is er therapie om bezig te zijn met je meest individuele gevoelens en hoe je daarmee in de knoop kunt zitten. Het zijn twee verschillende terreinen. Wanneer kinderen (psycho-sociale) moeilijkheden hebben dan sturen we ze naar jeugdhulpverleningsinstanties. Met deze benadering hebben we een onnatuurlijke scheiding aangebracht, terwijl we juist willen werken aan heelwording. Er wordt nog veel te weinig gebruik gemaakt van de school als laboratorium; een plaats waar kinderen experimenterend kunnen leren binnen een veilige omgeving en zich zowel op cognitief, als op sociaal, emotioneel en lichamelijk gebied kunnen ontwikkelen.
Gestalttherapie op school
Kinderen die niet lekker in hun vel zitten (kinderen die zich b.v faal-angstig, agressief, afwezig, hyperactief of passief gedragen) worden (meestal door de leerkracht) bij ons aangemeld.
We maken kennis met het kind door een gesprekje en een observatie in de klas en we vragen aan het kind of zij bereid is om samen met ons aan haar problemen te gaan werken. Wanneer het kind dit wil, gaan we aan de slag. We werken dan één keer per week ongeveer 45 minuten in een ruim lokaal. In het lokaal werken we met diverse materialen zoals klei, verf, zand, poppen(kast), verkleedkleren enz. We gaan steeds zoveel mogelijk uit van de belangstelling van het kind op dat moment. Dit vraagt van ons een grote mate van aanwezig zijn in het hier en nu. Op deze manier ontstaat er een wisselwerking tussen het kind en de therapeut, waarbij het kind de gelegenheid krijgt zichzelf te ervaren, bewust te worden en te experimenteren met haar gedrag. Wij spreken het kind aan op eigen verantwoordelijkheid. Wij lossen als therapeuten de problemen van het kind niet op, maar we begeleiden het kind op haar ontdekkingstocht naar wie zij in wezen is.
Frustratie mag
Ik zit met vijf kinderen rond de tafel en ben een verhaal aan het vertellen over sneeuwpoppen. Bommm… daar valt Mira van haar stoel. Ze huilt. Ik sta op, til haar van de vloer en troost haar. Ik merk dat ze het fijn vindt om op schoot te zitten. Ik merk ook dat de andere kinderen de plaatjes uit het boek nu moeilijker kunnen zien en dat door dit voorval de aandacht verslapt is. Ik zet Mira weer op haar stoel. Ze protesteert en begint te huilen. Mijn neiging is nu om het probleem voor haar op te gaan lossen, zodat ze stil wordt en ik door kan gaan met mijn verhaal. Een leidster die binnenkomt biedt aan om Mira mee naar beneden te nemen. Op deze manier zou mijn probleem én dat van Mira worden opgelost; een aantrekkelijk voorstel, maar ook één waarbij Mira niet de kans krijgt om zelf, vanuit haar frustratie een nieuwe oplossing te zoeken. Ik kies ervoor Mira gewoon bij me te houden en te accepteren dat zij nu de aandacht vraagt. Ik ga door met vertellen. Mira loopt wat te huilen. Ik vraag haar af en toe om te komen zitten. Dan gaan we kleien. Mira wil niet op een stoel zitten en wil geen schort aan. Ik bedenk dat ze ook best staande kan kleien en zeg haar dit. Dan trekt ze het schort aan en gaat kleien. Haar frustratie heeft er mogen zijn, ze kan nu al haar aandacht richten op het kleien.
De draak verslaan
Sadet is een jongen van 11 jaar die bij ons werd aangemeld omdat hij druk en agressief gedrag vertoont in de klas. Veel kinderen zijn bang voor hem. Hij is van Marokaanse afkomst en woont alleen met zijn moeder. Zijn vader is twee jaar geleden vermoord. Ruimte om zijn verdriet hierover te verwerken heeft hij thuis niet. Hij is thuis de man en de baas.
Op zijn agressieve gedrag krijgt hij veel negatieve aandacht en zijn zelfbeeld is ook negatief. Positieve eigenschappen schrijft hij toe aan zijn vader, de negatieve eigenschappen aan zichzelf. In het begin kreeg ik moeilijk contact met hem over zijn problemen. Over zijn vader wilde hij helemaal niet praten. Naar aanleiding van een mandala die hij getekend had en die hij de titel 'koningskelk' had gegeven, kwamen we in een spel waarbij hij graag ridder van de koning wilde worden, maar daar moest hij wel wat voor doen. De koning gaf hem opdrachten, o.a. een draak verslaan. Het werd een spannende ontdekkingstocht waarbij ik hem slechts volgde en op zijn verzoek assisteerde in zijn spel (hij speelde alle rollen verder zelf). Hij kon hierbij experimenteren met verschillende kanten in zichzelf en zichzelf zo beter leren kennen. Toen hij uiteindelijk de draak had verslagen kreeg hij toestemming van de koning om ridder te worden en maakten we een ridder-diploma. De ridder werd voor hem hierna als een soort innerlijke gids waar we steeds weer aan konden refereren: "Wat zou de ridder nu doen?" Als ridder is hij genereus; sterk maar ook zacht en lief.
Hierna heb ik een poosje met hem gewerkt samen met zijn klasgenoot Hassan. Sadet had altijd de leiding en Hassan volgde. Ik vroeg ze in hun spel de rollen om te draaien om zo de polariteit van hun gedrag te ervaren.
Ook muziek bleek een goede ingang om hem te bereiken. Hij is heel muzikaal en in muziek kan hij het gevoel uitdrukken wat hij niet onder woorden kan brengen. We maken droevige, blije, bange muziek. Zo leert hij nu ook om zijn gevoelens naar zijn moeder te uiten. Zijn moeder en hij hadden de gewoonte om tegen elkaar te schreeuwen. In zijn trommelspel drukt hij uit hoe dit voor hem voelt. Zijn spel is heel hard en druk. Langzamerhand wordt zijn spel rustiger en er ontstaat een samenspel met de therapeut. Thuis is de relatie met zijn moeder aan het veranderen. Ze schreeuwen niet meer tegen elkaar. Ook accepteert moeder sinds kort hulp vanuit het school-maatschappelijk werk.
Iedere school een eigen gestalttherapeut
Wij vinden dat iedere school een (gestalt)therapeut zou moeten hebben. Zeker op scholen in zogenaamde achterstandswijken. De mogelijkheden om hier als school geld voor vrij te maken worden groter omdat scholen meer vrijheid krijgen een deel van hun budget naar eigen inzicht en behoefte te besteden. Aandacht voor het emotionele wordt helaas nog vaak gezien als een luxe, terwijl juist emotionele problemen dikwijls de oorzaak zijn voor slechte leerprestaties. Onverwerkte emoties vervormen het waarnemingsvermogen en verhinderen het opnemen van kennis. We mogen kinderen niet cognitief onder druk zetten terwijl we ze op emotioneel gebied in de kou laten staan.
Maris, Marbo en Marianne werken als gestalttherapeut op een basisschool. Barbara werkt op een naschoolse opvang als gestalttherapeut, Jolanda werkt in haar praktijk met o.a kinderen met autistische stoornissen. Alet en Astrid zijn bezig hun gestaltwerk te verbinden met de praktijk van het werk in de kinderpsychiatrie en op een Asielzoekerscentrum.
Met dit artikel hopen zij mensen te bereiken die op een holistische wijze het onderwijs willen ondersteunen en openingen te vinden om gestalt- of aanverwante therapie op scholen te kunnen geven. Meer informatie: Maris: 034-3539878 / Marbo: 071-5171597.